Shelf Ready Packaging: แนวโน้มและทางรอดของร้านค้าปลีก
SRP (บรรจุภัณฑ์พร้อมวางขาย) หมายถึง บรรจุภัณฑ์รวมหน่วยของสินค้าที่บรรจุในบรรจุภัณฑ์ขายปลีก
โดย อาจารย์มยุรี ภาคลำเจียก
Shelf Ready Packaging, SRP (บรรจุภัณฑ์พร้อมวางขาย) เป็นคำศัพท์ทางเทคนิคด้านบรรจุภัณฑ์ หมายถึง บรรจุภัณฑ์รวมหน่วยของสินค้าที่บรรจุในบรรจุภัณฑ์ขายปลีก เมื่อเปิดแล้วทำหน้าที่วางบนชั้นวางขายได้อย่างเหมาะสม คือ ใช้พื้นที่ของชั้นได้อย่างมีประสิทธิภาพ เห็นสินค้าได้ชัดเจน ผู้ซื้อสินค้าหยิบสินค้าแต่ละหน่วยออกได้โดยง่าย บางสินค้าสามารถออกแบบ SRP ให้เป็นบรรจุภัณฑ์เพื่อการขนส่งได้ด้วย
สินค้าอุปโภคบริโภคในบรรจุภัณฑ์ขายปลึกส่วนใหญ่มีขนาดเล็ก การจัดเรียงบนชั้นวางขายในร้านค้าปลีกแบบทันสมัย (modern trade) ให้เป็นระเบียบต้องอาศัยแรงงานและใช้เวลามาก เมื่อสินค้าบนชั้นวางขายพร่องไป ต้องใช้คนและเวลาในการเติมสินค้า ในร้านขายปลึกขนาดใหญ่มีสินค้ามากมายหลายชนิด ผู้บริโภคไม่สามารถเห็นสินค้าได้ชัดเจน ดูลายตา จึงใช้เวลานานพอควรในการหาสินค้าที่ต้องการ นอกจากนี้สินค้าบางประเภทยังไม่มั่นคงในการวางบนชั้น โค่นล้มง่าย เกิดความเสียหาย
ด้วยเหตุนี้ หลายประเทศของสหภาพยุโรปและประเทศที่พัฒนาแล้วทั่วโลกจึงได้ใช้ SRP อย่างกว้างขวาง จนกลายเป็นมาตรฐานที่ต้องปฏิบัติในร้านค้าปลีก ประเทศไทยมีการใช้ SRP แล้วบ้างกับสินค้าส่งออกและสินค้าบางชนิดที่จำหน่ายในร้านค้าปลีกแบบทันสมัยในประเทศ ส่วนใหญ่ใช้กับสินค้าขนาดเล็กในถุงพลาสติก กล่องกระดาษ หลอดพลาสติก ดังรูป เพื่อป้องกันการล้มบนชั้นวางขาย สาเหตุที่ไม่ใช้ SRP กับสินค้าอื่น ๆ เพราะร้านค้าปลีกรายใหญ่ในประเทศยังไม่มีการกำหนดขนาดชั้นวางขายให้เป็นมาตรฐาน (shelf standardization) อีกทั้งค่าแรงในการจัดวางสินค้าขึ้นชั้นยังไม่สูง เมื่อเทียบกับประเทศที่พัฒนาแล้ว
ประโยชน์ของการใช้ SRP
SRP มีประโยชน์ต่อเจ้าของตราสินต้า ร้านค้าปลีก และผู้บริโภค ในการจำหน่ายสินค้าในร้านค้าปลีกแบบทันสมัย ดังนี้
- เจ้าของตราสินค้า: สามารถใช้พื้นที่และความสูงของชั้นวางขายได้อย่างมีประสิทธิภาพ วางจำนวนสินค้าได้มากขึ้น คุ้มค่าเงินที่จ่ายให้แก่ร้านค้าปลีกที่คิดตามพื้นที่วางขาย
- ร้านค้าปลีก: สามารถจัดสินค้าวางขายได้รวดเร็ว ประหยัดแรงงาน ช่วยลดต้นทุนสามารถเติมสินค้าที่พร่องบนชั้นวางขายได้รวดเร็ว เพิ่มโอกาสการขายสินค้าได้ นอกจากนี้ยังทำให้ชั้นวางขายดูเป็นระเบียบ เรียกความสนใจให้แก่ผู้ซื้อได้
- ผู้บริโภค: สามารถมองเห็นสินค้าได้ชัดเจน ช่วยลดเวลาในการหาสินค้าที่ต้องการได้เป็นการตอบสนองต่อความต้องการของผู้บริโภคที่กล่าวไว้ข้างต้น
การออกแบบพัฒนา SRP
ผู้ที่รับผิดชอบการออกแบบพัฒนา SRP คือ เจ้าของตราสินค้า โดยยึดตามขนาดชั้นวางขายมาตรฐานของร้านค้าปลีก อันจะทำให้ SRP ของแต่ละ SKU (Stock Keeping Unit) สามารถวางขายในร้านค้าปลีกต่าง ๆ ได้อย่างมีประสิทธิภาพเหมือนกันหมดทุกร้าน
คุณสมบัติที่ต้องการของ SRP มี 4 ข้อหลัก ดังนี้
1. พนักงานของร้านค้าปลีกเปิด SRP ออกได้ง่ายและรวดเร็ว โดยไม่ต้องใช้อุปกรณ์ใด ๆ ไม่ว่าจะเป็นมีดหรือกรรไกร
2. พนักงานของร้านค้าปลีกวาง SRP บนชั้นวางขายได้อย่างสะดวกและรวดเร็ว มีความมั่นคง ไม่ว่าจะเป็นการวางชั้นเดียวหรือวางซ้อนก็ตาม ใช้พื้นที่และความสูงของชั้นวางขายได้อย่างมีประสิทธิภาพ กำหนดด้านหน้าของ SRP อย่างชัดเจน เพื่อป้องกันความผิดพลาดในการวางผิดด้าน
3. ผู้บริโภคสามารถเห็นประเภทสินค้า รสชาติ และตราสินค้าได้ชัดเจน รูปแบบและขนาดของ SRP ต้องทำให้สินค้าไม่ล้ม แม้ว่าจะเหลือเพียงไม่กี่ชิ้นใน SRP ก็ตาม ผู้บริโภคสามารถหยิบสินค้าออกจาก SRP ได้ง่าย และวางกลับไปดังเดิมได้ หากเปลี่ยนใจไม่ซื้อสินค้านั้น
4. ใช้วัสดุที่สามารถรีไซเคิลได้ รวมทั้งใช้วัสดุรีไซเคิลเป็นส่วนผสมบางส่วนหรือทั้งหมด เพื่อให้เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมและลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก
ประเภทของ SRP
SRP แบ่งได้หลายประเภท แต่ละประเภทมีการใช้งานต่างกัน สรุปได้ดังนี้
1. ถาดกระดาษหุ้มด้วยฟิล์มหด: เหมาะกับสินค้าที่รับน้ำหนักในการกดทับได้ เช่น กระป๋องโลหะ ขวดแก้ว ขวดพลาสติกบางรูปทรง เพื่อให้ SRP วางซ้อนกันได้ในการขนส่งและบนชั้นวางขาย กระดาษที่ใช้ทำถาดมักเป็นแผ่นกระดาษลูกฟูกลอนเล็กที่มีการพิมพ์ตราสินค้า ใช้ฟิล์มหดหุ้ม นิยมใช้ LDPE ใสที่ให้ความเหนียว วัสดุทั้งสองสามารถรีไซเคิลได้ เปิด SRP นี้ออกได้ง่าย ด้วยการใช้มือจิ้มไปที่ฟิล์มหด แล้วดึงออก
2. กล่องกระดาษ: ได้รับความนิยมสูงสุด เพราะมีความคงรูป เหมาะกับสินค้าที่รับการกดทับไม่ได้ หรือได้บางส่วน เช่น สินค้าในถุงพลาสติก กล่องกระดาษ หลอดพลาสติก เป็นต้น หากออกแบบอย่างเหมาะสมและถูกหลักจะให้ความมั่นคงในการซ้อน พิมพ์ได้ดี ช่วยสื่อสารตราสินค้าได้ สินค้าบางชนิดสามารถใช้ SRP ประเภทนี้เป็นบรรจุภัณฑ์เพื่อการขนส่งได้ด้วย
กระดาษที่นิยมใช้ได้แก่ กระดาษแข็ง หรือกระดาษลูกฟูกลอน E หรือ B การเลือกชนิดกระดาษขึ้นกับน้ำหนักบรรจุและขนาดกล่อง SRP ประเภทนี้มีหลายแบบ เช่น
– กล่องแบบ 2 ชิ้น เป็นตัวถาดและฝาครอบด้านบน (tray and hood) ให้ความแข็งแรงและสะดวกในการเปิด แต่ต้นทุนสูงกว่าประเภทอื่น
– กล่องแบบ 1 ชิ้น ผนังกล่องด้านหน้าและด้านข้างมีรอยปรุให้ดึงออกได้เพื่อเปิดกล่อง แนวฉีกมีหลายแบบ เช่น เป็นตัวยูที่ด้านหน้าหรือเป็นแนวเฉียงก็ได้ การทำรอยปรุ (perforation) เป็นเทคโนโลยีของผู้ผลิตกล่อง การกำหนดแบบและความลึกของรอยปรุขึ้นกับชนิดของกระดาษที่ใช้ทำกล่อง
3. กล่องสำหรับแสดงตัวสินค้า (Display Box): เหมาะกับสินค้าขนาดเล็ก เช่น ช็อกโกแลต ลูกอม เมื่อเปิดกล่องแล้ว พับกล่องตามที่ออกแบบไว้ จะได้ผนังกล่องด้านที่ 5 สำหรับแสดงตัวสินค้าได้อย่างสวยงาม วัสดุที่ทำกล่องนิยมใช้เป็นกระดาษแข็งสีขาว เพื่อให้พิมพ์ได้ดี หากน้ำหนักบรรจุมากขึ้นหรือกล่องขนาดใหญ่ขึ้น อาจใช้แผ่นกระดาษลูกฟูกลอน E
4. ถาดพลาสติก: ใช้กับสินค้าที่วางได้ไม่มั่นคง เช่น สินค้าในหลอดพลาสติก ขวดเครื่องสำอางขนาดเล็ก ถาดทำจากแผ่นพลาสติกสีขาวหรือใสที่ขึ้นรูปเป็นหลุมด้วยวิธี Thermoforming เพื่อให้หลอดหรือขวดเสียบในแนวตั้ง ไม่ให้โค่นล้มเมื่ออยู่บนชั้นวางขาย พลาสติกที่นิยม คือ PVC, PS และ PET ในปัจจุบันมีการใช้ถาดกระดาษบ้าง แต่ราคาสูงกว่าถาดพลาสติก
ข้อแนะนำในการออกแบบ SRP
การใช้ SRP มีความเกี่ยวข้องกับกระบวนการซัพพลายเชนทั้งหมด และเป็นต้นทุนเพิ่มขึ้นที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ ดังนั้นเจ้าของตราสินค้าจึงต้องรวบรวมปัจจัยต่าง ๆ เพื่อออกแบบ SRP ให้เหมาะสม ข้อมูลที่ต้องทราบก่อนการออกแบบ อาทิ
- สมบัติของผลิตภัณฑ์และบรรจุภัณฑ์ขายปลึกที่บรรจุใน SRP เช่น การทรงตัว ความเปราะบาง โอกาสในการเกิดความเสียหายเมื่ออยู่บนชั้นวางขาย
- จำนวนหน่วยของสินค้าที่จะบรรจุใน SRP น้ำหนักรวม
- ขนาดของชั้นวางขาย ความลึก และความสูงที่สามารถวางได้โดยไม่เกิดอุปสรรคในการหยิบสินค้า ต้องมีการตรวจสอบว่าร้านค้าปลีกที่จะวางขายมีขนาดชั้นเป็นมาตรฐานเดียวกันหรือไม่ ถ้าไม่ จะกำหนดขนาด SRP อย่างไร
- ต้องการใช้ SRP เป็นบรรจุภัณฑ์เพื่อการขนส่งด้วย หรือใช้เพื่อการวางขายเท่านั้น
- วิธีการบรรจุสินค้าลงใน SRP ใช้คนหรือใช้เครื่องอัตโนมัติ ค่าแรงและการลงทุน
- จำนวน SKU ของสินค้าในกลุ่มเดียวกันที่ต้องการใช้ SRP ประเภทเดียวกัน ซึ่งเกี่ยวข้องกับจำนวน artwork ของ SRP
- วิธีการเปิด SRP
- สภาพการลำเลียงขนส่งและเก็บสินค้าจากโรงงานผลิตถึงร้านค้าปลีก รวมถึงข้อมมูลของพาเลต ขนาดยานพาหนะที่ใช้ และเวลาที่ใช้
- ต้นทุนของ SRP (รวมค่าแรงในการบรรจุ) และผลกระทบต่อกำไรที่ยอมรับได้
เมื่อ SRP ถูกเปิดออก จะกลายเป็นถาด แล้ววางบนชั้นวางขาย การใช้งาน SRP อย่างมีประสิทธิภาพในร้านค้าปลีกจึงต้องคำนึงถึงสมบัติของถาดบรรจุสินค้านี้ ประเด็นที่สำคัญ ได้แก่
1. สีของถาด: ควรมีสีเดียวกับสีพื้นของบรรจุภัณฑ์ขายปลีกหรือสีของตราสินค้า เพื่อสื่อสารรสชาติได้ชัดเจน ไม่ควรใช้กระดาษที่ไม่พิมพ์ เพราะสีของผิวกระดาษที่ไม่พิมพ์สื่อสารได้ไม่ดี ในกรณีของถาดพลาสติก แนะนำให้ใช้ถาดใส
2. ความสูงของถาดด้านหน้า: ไม่เกิน 20% ของความสูงของสินค้า เพื่อไม่ให้บังตราสินค้าและกราฟิกที่สำคัญของสินค้า
3. ความแข็งของถาด: ต้องมีความแกร่งเพียงพอที่ไม่ทำให้สินค้าเอียง
4. ความง่ายในการเปิด: เป็นสิ่งสำคัญอย่างยิ่งไม่ว่าจะเป็น SRP ประเภทใดก็ตาม ในกรณีของกล่องแบบมีรอยปรุให้ฉีก ต้องทำรอยปรุให้เหมาะสม ถ้าไม่เหมาะสม นอกจากจะทำให้ฉีกยากแล้ว ยังทำให้ขอบกระดาษในแนวฉีกไม่เรียบ หรือขาด ไม่น่าดู ดังรูป
5. ความมั่นคงในการตั้งของสินค้า: สินค้าที่สูงหรือไม่มั่นคงเมื่อวางตั้ง อาจต้องเพิ่มชิ้นส่วนช่วยประคองสินค้าที่ด้านข้าง หรือกึ่งกลาง หรือด้านหลังในกล่อง การทดสอบความมั่นคงดังกล่าวทำโดยเอียงถาดทำมุม 15 องศา สินค้าต้องไม่ล้ม
6. น้ำหนักของ SRP ที่บรรจุแล้ว: โดยทั่วไปน้ำหนักไม่ควรมาก เพราะต้องให้พนักงานของร้านค้าปลีกสามารถยกขึ้นวางบนชั้นได้ง่าย SRP สำหรับอาหารในขวดแก้ว น้ำหนักรวมต้องไม่เกิน 10 กก.
ตัวอย่าง SRP ที่ดีในประเทศไทย
มีความคงรูป เปิดง่าย และสื่อสารสินค้าได้ ดังรูป
สรุป
การใช้ SRP เป็นแนวโน้มและทางรอดของร้านค้าปลีกแบบทันสมัย SRP ที่เหมาะสมต้องอาศัยความรู้ด้านการออกแบบโครงสร้างและเทคโนโลยีที่เกี่ยวข้องกับการเลือกวัสดุ รูปทรง ขนาด การขึ้นรูป การทำรอยปรุและดายคัท เพื่อให้มีความแข็งแรง เปิดง่าย ใช้เนื้อที่ของขั้นวางขายได้อย่างสูงสุด รวมทั้งเอื้ออำนวยต่อประสิทธิภาพของระบบซัพพลายเชน ตลอดจนเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม การออกแบบกราฟิกของ SRP ได้แก่ การพิมพ์สีสัน รูปภาพและตัวหนังสือ ต้องสอดคล้องกับสินค้าขายปลีกที่บรรจุใน SRP นั้น เพื่อให้มีความกลมกลืน ทำให้ผู้บริโภคเห็นสินค้าได้ง่าย เจ้าของตราสินค้าควรทำงานร่วมกับผู้ผลิตบรรจุภัณฑ์ที่มีประสบการณ์ เพื่อการพัฒนา SRP ให้มีหน้าที่การใช้งานครบทุกด้าน และในราคาต้นทุนที่เหมาะสม














